Co zobaczyć w Maremmie? Na pierwszy wyjazd wybierz Park Regionalny Maremmy z dzikimi plażami, gorące źródła w Saturnii, miasteczka zbudowane na tufie (Pitigliano, Sorano i Sovana) oraz otoczone murami Grosseto. Do tego dołóż wieczór w Capalbio i dzień na stokach Monte Amiata. Wszystkie te miejsca leżą w zasięgu jednodniowej wycieczki z wybrzeża w okolicach Folloniki.
Maremma to południowo-zachodnia część Toskanii, w większości prowincja Grosseto. Jeszcze sto kilkadziesiąt lat temu była krainą bagien i malarii, dziś jest najrzadziej zaludnioną i najbardziej zieloną częścią regionu. Ten wpis skupia się na wnętrzu Maremmy: parkach, termach i miasteczkach. Ogólny przegląd regionu znajdziesz we wpisie Toskania: co warto zobaczyć.
Maremma: co zobaczyć i od czego zacząć
Maremma najlepiej sprawdza się jako region na kilka spokojnych wycieczek, a nie na codzienne „zaliczanie” miast. Ma trzy wyraźne części: wybrzeże z plażami i lagunami, pas wzgórz z miasteczkami i winnicami oraz dawny wulkan Monte Amiata na wschodzie.
Nazwa pochodzi od słowa oznaczającego nadmorskie tereny (łac. maritima). Przez wieki przybrzeżna równina była podmokła, a w lecie mieszkańcy uciekali przed malarią w góry. Osuszanie zaczęli w XIX wieku wielcy książęta Toskanii z dynastii lotaryńskiej, a dokończyła je reforma rolna w połowie XX wieku. Ślady tej historii widać do dziś: proste kanały melioracyjne, rozproszone gospodarstwa i hodowla bydła maremmańskiego o długich, wygiętych rogach. Pilnują go butteri, miejscowi pasterze konni, nazywani czasem toskańskimi kowbojami. Z tych stron pochodzi też owczarek maremmański, duży biały pies pasterski.
Do Maremmy dojedziesz drogą Aurelia (SS1), która biegnie wzdłuż wybrzeża z Livorno do Rzymu. Jeśli chcesz łączyć zwiedzanie z plażą, zatrzymaj się na wybrzeżu. Dobrą bazą jest The Sense Experience Resort 4* w Follonice: hotel stoi w sosnowym lesie nad Zatoką Follonica, przy plaży Torre Mozza, ma prywatną plażę i podgrzewany basen. Z Folloniki do Grosseto i Parku Maremmy jedziesz Aurelią na południe, a w stronę term i miasteczek z tufu skręcasz w głąb lądu.
Przy planowaniu przyjmij prostą zasadę: jedno większe miejsce dziennie i jeden przystanek po drodze. Drogi we wnętrzu Maremmy są kręte i puste, więc jazda jest przyjemna, ale wolniejsza, niż sugeruje mapa.
Park Regionalny Maremmy: plaże, szlaki i butteri
Park Regionalny Maremmy to najważniejszy cel przyrodniczy regionu: wzgórza Monti dell’Uccellina opadające do morza, sosnowe lasy, mokradła przy ujściu rzeki Ombrone i plaże bez żadnej zabudowy. Na zwiedzanie przeznacz cały dzień.
Główny punkt informacyjny i kasy są w Alberese, wiosce na skraju parku, kilkanaście kilometrów na południe od Grosseto. Stąd zaczynają się szlaki piesze, a w sezonie kursuje autobus do plaży Marina di Alberese, bo dojazd własnym samochodem w głąb parku jest ograniczony. Najpopularniejsze trasy prowadzą:
- do ruin opactwa San Rabano, ukrytego w makii na grzbiecie Monti dell’Uccellina;
- do wież strażniczych na wybrzeżu (Torre di Castel Marino, Torre di Collelungo), skąd widać plaże aż po Talamone;
- do zatoczki Cala di Forno, jednej z najbardziej odludnych plaż Toskanii (długa trasa, w części sezonu dostępna tylko z przewodnikiem).
Plaża Marina di Alberese ma kilka kilometrów szarego piasku, a na brzegu leżą bielejące pnie drzew wyrzucone przez morze. Nie ma tu leżaków ani barów, więc zabierz wodę i coś do jedzenia. Na terenie parku możesz też wybrać się na przejażdżkę konną albo spływ kajakiem po Ombrone. W okolicy Alberese często widać stada bydła maremmańskiego i konie butteri.
Na północnym krańcu parku, w Principinie a Mare, zaczynają się długie plaże pod piniami. Na południowym leży Talamone, mała wioska rybacka z twierdzą nad portem. Oba miejsca nadają się na krótki przystanek po dniu na szlakach.
Mniejsze rezerwaty, które łatwo dołożyć do innych wycieczek:
- Diaccia Botrona między Grosseto a Castiglione della Pescaia, ostatni fragment dawnych bagien, z punktem obserwacji ptaków;
- laguna Orbetello, gdzie zimą i wiosną żerują flamingi, z oazą przyrodniczą WWF;
- Parco delle Colline Metallifere, czyli Park Wzgórz Metalonośnych na północy Maremmy, geopark z dawnymi kopalniami, m.in. w Gavorrano.
Termy w Toskanii: Saturnia i Petriolo
Maremma ma najbardziej znane termy w Toskanii. Ciepła woda siarkowa wypływa tu na powierzchnię w kilku miejscach, a do części z nich wchodzi się bezpłatnie.
Saturnia: Cascate del Mulino i Terme di Saturnia
W Saturnii są dwa różne miejsca o podobnej nazwie i warto je odróżnić. Cascate del Mulino to naturalne kaskady przy starym młynie: ciepła woda spływa po wapiennych tarasach, tworząc płytkie, błękitne niecki. Wstęp jest wolny i otwarty przez cały rok. Woda ma ok. 37°C, więc kąpiel sprawdza się także jesienią i zimą. Latem w ciągu dnia jest tu tłoczno, dlatego najlepiej przyjechać wcześnie rano albo przed zachodem słońca. Przydadzą się buty do wody, bo dno jest śliskie i nierówne.
Terme di Saturnia to płatny ośrodek spa z basenem zasilanym bezpośrednio ze źródła, kilka kilometrów od kaskad. To dobra opcja na spokojniejszy dzień, z leżakami i zabiegami. Samo miasteczko Saturnia stoi na wzgórzu nad termami i ma mały rynek z etruskimi i rzymskimi śladami w murach.
Saturnię łatwo połączyć z miasteczkami Manciano i Montemerano. To drugie, z kamiennym centrum i kościołem San Giorgio, uchodzi za jedną z najładniejszych wiosek w okolicy.
Bagni di Petriolo
Bagni di Petriolo leżą na granicy prowincji Grosseto i Sieny, nad rzeką Farma. Gorąca woda wypływa tu ze skały i spływa do kilku naturalnych basenów nad brzegiem rzeki. Wstęp jest wolny, otoczenie skromniejsze niż w Saturnii, a ludzi zwykle mniej. Petriolo jest bliżej Folloniki niż Saturnia, więc nadaje się na wycieczkę na pół dnia.
Pitigliano, Sorano i Sovana: miasteczka z tufu
Na południowym wschodzie Maremmy leży obszar tufu (Area del Tufo): wulkaniczna skała, w której Etruskowie kuli grobowce i drogi, a średniowieczni budowniczowie stawiali całe miasta. Trzy miasteczka dzieli kilkanaście kilometrów, więc zobaczysz je w jeden dzień.
Pitigliano
Pitigliano to najbardziej znany widok tej części Toskanii: domy stoją na krawędzi tufowej skały i wyglądają, jakby z niej wyrastały. Najlepiej oglądać je z drogi od strony Manciano, z punktu widokowego przy kościele Madonna delle Grazie. W środku zobaczysz Palazzo Orsini, akwedukt z czasów Medyceuszy i dzielnicę żydowską z synagogą, piekarnią macy i łaźnią rytualną wykutą w skale. Z Pitigliano pochodzi białe wino Bianco di Pitigliano i ciasto sfratto z orzechami i miodem.
Sorano
Sorano jest mniej odwiedzane i bardziej surowe. Nad miastem góruje forteca Orsinich, a z platformy Masso Leopoldino, skalnego tarasu nad dachami, widać dolinę rzeki Lente. Wiele domów ma piwnice wykute w tufie, które dawniej służyły jako stajnie i spiżarnie.
Sovana i vie cave
Sovana to jedna ulica, romańska katedra i mały rynek z Palazzo Pretorio. Tu urodził się papież Grzegorz VII. Najciekawsze jest otoczenie wioski: nekropolia etruska z grobowcami wykutymi w skale, w tym Tomba Ildebranda w formie świątyni. Teren nekropolii należy do parku archeologicznego Città del Tufo, który obejmuje też miejsca w Sorano.
Między miasteczkami prowadzą vie cave, etruskie drogi wcięte w skałę na głębokość kilku, a miejscami kilkunastu metrów. Spacer jedną z nich, np. Via Cava di San Giuseppe przy Pitigliano albo Cava di San Rocco przy Sorano, zajmuje mniej niż godzinę. W wąwozach jest chłodno nawet w sierpniu.
Grosseto, Etruskowie i miasteczka na wzgórzach
Grosseto to stolica Maremmy i jej jedyne większe miasto. Na zwiedzanie wystarczy pół dnia, a ponieważ leży przy Aurelii, łatwo je połączyć z Parkiem Maremmy albo z wycieczką do term.
Grosseto
Historyczne centrum otaczają sześcioboczne mury obronne zbudowane przez Medyceuszy. Po ich koronie biegnie zielona promenada, którą obejdziesz miasto dookoła. W środku stoi katedra San Lorenzo z fasadą w biało-czerwone pasy, a obok Muzeum Archeologii i Sztuki Maremmy (Museo Archeologico e d’Arte della Maremma), w którym zebrano znaleziska z etruskich miast regionu. Na Piazza Dante wieczorami spotykają się mieszkańcy, a w okolicznych uliczkach zjesz tańsze niż na wybrzeżu.
Roselle i Vetulonia
Kilka kilometrów od Grosseto leży Roselle (Rusellae), stanowisko archeologiczne z etruskimi murami i rzymskim forum na wzgórzu. Bliżej Folloniki, nad Castiglione della Pescaia, stoi wioska Vetulonia z muzeum etruskim i grobowcami w okolicy. Oba miejsca są mało znane, więc zwiedzasz je zwykle prawie bez innych turystów.
Capalbio i Ogród Tarota
Capalbio to średniowieczna wioska na wzgórzu przy granicy z Lacjum, od lat popularna wśród Rzymian. Wieczorem warto przejść się po murach i zjeść kolację w jednej z trattorii. Niedaleko leży Giardino dei Tarocchi (Ogród Tarota), park rzeźb Niki de Saint Phalle: ogromne, pokryte mozaiką postaci inspirowane kartami tarota. Ogród jest otwarty sezonowo, zwykle od wiosny do jesieni.
Scansano i Monte Amiata
Scansano to stolica wina Morellino di Scansano, czerwonego wina na bazie sangiovese. Wokół miasteczka są winnice z degustacjami. Dalej na wschód wznosi się Monte Amiata, wygasły wulkan i najwyższy szczyt południowej Toskanii, porośnięty lasami bukowymi i kasztanowymi. Latem to dobry kierunek, gdy na wybrzeżu jest za gorąco, a jesienią przyjeżdża się tu na kasztany. U podnóża leżą kamienne miasteczka Santa Fiora i Arcidosso.
Najbliższe Folloniki miasteczko na wzgórzu, Massa Marittima, opisaliśmy we wpisie o najciekawszych miejscach Toskanii. To dobry cel na wieczór po dniu na plaży.
Kuchnia i wino Maremmy
Kuchnia Maremmy jest wiejska i prosta. Na stołach dominuje dziczyzna, sery owcze i oliwa z okolicznych gajów.
Czego spróbować:
- acquacotta, zupa z warzyw, chleba i jajka, dawne jedzenie pasterzy i węglarzy;
- tortelli maremmani, duże pierożki z ricottą i szpinakiem, podawane z ragù albo z masłem i szałwią;
- cinghiale in umido, duszony dzik, najczęściej z oliwkami;
- pecorino z okolic Manciano i Pitigliano;
- wino Morellino di Scansano (czerwone), Vermentino z apelacji Maremma Toscana (białe) i Bianco di Pitigliano.
W agroturystykach we wnętrzu regionu często zjesz kolację z produktów z własnego gospodarstwa. Na wybrzeżu, w Castiglione della Pescaia i Porto Santo Stefano, w kartach przeważają ryby i owoce morza.
Plan zwiedzania Maremmy na 3–5 dni
Na 3 dni wybierz Park Maremmy, Saturnię z Pitigliano oraz Grosseto. Przy 5 dniach dołóż Sorano z Sovaną, Capalbio z Ogrodem Tarota i Monte Amiata. Między wycieczkami zostaw dni na plaży.
| Miejsce | Co zobaczyć | Ile czasu | Odległość od Folloniki (ok., samochodem) |
|---|---|---|---|
| Vetulonia | wioska, muzeum etruskie | pół dnia | 35 km, 35 min |
| Grosseto i Roselle | mury Medyceuszy, katedra, muzeum, stanowisko etruskie | pół dnia | 47 km, 40 min |
| Park Maremmy (Alberese) | szlaki, Marina di Alberese, butteri | cały dzień | 65 km, 55 min |
| Bagni di Petriolo | naturalne baseny termalne | pół dnia | 85 km, 1 h 10 min |
| Scansano | winnice, degustacje | pół dnia | 75 km, 1 h 5 min |
| Saturnia i Montemerano | Cascate del Mulino, Terme di Saturnia | pół dnia lub cały dzień | 95 km, 1 h 20 min |
| Pitigliano, Sorano, Sovana | miasta z tufu, nekropolia, vie cave | cały dzień | 120 km, 1 h 40 min |
| Capalbio i Giardino dei Tarocchi | wioska na wzgórzu, park rzeźb | cały dzień | 110 km, 1 h 15 min |
| Monte Amiata | lasy, Santa Fiora, Arcidosso | cały dzień | 100 km, 1 h 30 min |
Przykładowy plan na 5 dni z bazą w Follonice:
- Dzień 1: Grosseto rano, po południu Roselle, wieczór na plaży.
- Dzień 2: Park Maremmy: szlak z Alberese, kąpiel na Marina di Alberese, kolacja w Talamone.
- Dzień 3: odpoczynek w hotelu albo Vetulonia i Castiglione della Pescaia.
- Dzień 4: Pitigliano, vie cave, Sovana i Sorano, a w drodze powrotnej wieczorna kąpiel w Saturnii.
- Dzień 5: Capalbio i Ogród Tarota albo, w upalny dzień, Monte Amiata.
Kąpiel w Cascate del Mulino po zmroku to dobre zakończenie dnia w miasteczkach z tufu: Saturnia leży niedaleko trasy powrotnej z Pitigliano.
Kiedy jechać do Maremmy i jak się poruszać
Najlepszy czas na zwiedzanie Maremmy to maj, czerwiec, wrzesień i październik. Wiosną wzgórza są zielone, a w parku kwitnie makia. Jesienią zaczyna się winobranie i sezon na dzika, a w Saturnii kąpiel w ciepłej wodzie jest wtedy najprzyjemniejsza. Lipiec i sierpień to pora na plażę, a wycieczki we wnętrze lepiej planować na rano i wieczór.
Bez samochodu zobaczysz niewiele: pociąg jedzie wzdłuż wybrzeża przez Follonikę i Grosseto, ale do miasteczek z tufu i term dojeżdżają tylko rzadkie autobusy. Najbliższe lotniska to Piza i Florencja, a dla południowej Maremmy także Rzym. The Sense Experience Resort pomaga zorganizować transfer z lotniska (za dodatkową opłatą). W centrach miasteczek obowiązują strefy ograniczonego ruchu (ZTL), więc parkuj przed murami.
Jeśli zastanawiasz się, czy zamiast Toskanii nie wybrać wyspy, porównaj Maremmę z tym, co warto zobaczyć na Sardynii, albo z planem na wakacje na Korsyce. Z Maremmy do obu wysp jest blisko, ale charakter wyjazdu jest zupełnie inny.
Najczęstsze pytania
Gdzie leży Maremma?
Maremma leży w południowo-zachodniej Toskanii, nad Morzem Tyrreńskim, głównie w prowincji Grosseto. Jej część, Maremma laziale, sięga też północnego Lacjum. Od północy zaczyna się mniej więcej w okolicy Folloniki, a na południu kończy się za Capalbio. Na wschodzie granicę wyznacza masyw Monte Amiata.
Czy wstęp do term w Saturnii jest płatny?
Do naturalnych kaskad Cascate del Mulino wstęp jest bezpłatny i możliwy przez cały rok. Płatny jest ośrodek Terme di Saturnia, który leży kilka kilometrów dalej i ma basen z wodą prosto ze źródła oraz zabiegi spa. Woda w obu miejscach ma ok. 37°C. Przy kaskadach zabierz buty do wody i przyjedź wcześnie rano albo wieczorem.
Co zobaczyć w Maremmie w 3 dni?
W 3 dni zobaczysz Park Regionalny Maremmy ze szlakami i plażą Marina di Alberese, Pitigliano z kąpielą w Saturnii oraz Grosseto z murami Medyceuszy. Najwygodniej zatrzymać się na wybrzeżu i robić stamtąd wycieczki. Jeśli masz więcej czasu, dołóż Sorano, Sovanę i Capalbio z Ogrodem Tarota.
Jakie wino pić w Maremmie?
Najbardziej znane czerwone wino Maremmy to Morellino di Scansano, na bazie sangiovese. Z białych warto spróbować Vermentino z apelacji Maremma Toscana i Bianco di Pitigliano. Degustacje oferuje wiele winnic wokół Scansano, Manciano i Pitigliano.
Skąd pochodzi owczarek maremmański?
Owczarek maremmański (maremmano-abruzzese) to rasa psów pasterskich z Maremmy i Abruzji. Duże białe psy od wieków pilnowały tu stad owiec przed wilkami. W Maremmie wciąż można je spotkać przy gospodarstwach i pastwiskach, dlatego nie podchodź do nich, gdy pilnują zwierząt.
Podsumowanie
Maremma to Toskania bez tłumów: dzikie plaże Parku Maremmy, ciepłe kaskady w Saturnii, miasta wykute w tufie i proste jedzenie z gospodarstw. Najlepiej poznawać ją w rytmie jedna wycieczka, jeden dzień na plaży, z bazą na wybrzeżu.
Taką bazą jest The Sense Experience Resort w Follonice, hotel w sosnowym lesie przy plaży Torre Mozza, z prywatną plażą, podgrzewanym basenem i widokiem na Elbę. Inne propozycje znajdziesz na liście hoteli w Toskanii nad morzem. Doradzimy termin, pokój i dojazd.
